Tác dụng của vitamin D đối với sức khỏe con người

Phần lớn mọi người thường chỉ biết đến vai trò quan trọng của vitamin D trong việc duy trì sức khỏe hệ xương khớp mà quên mất rằng khoáng chất này còn giữ vai trò quan trọng trong nhiều phản ứng sinh hóa khác của cơ thể như: điều hòa hệ miễn dịch, chuyển hóa năng lượng tế bào, bảo vệ sức khỏe tim mạch, chất dẫn truyền thần kinh. Việc duy trì nồng độ vitamin D đầy đủ không chỉ giúp phòng tránh các bệnh lý về xương mà còn góp phần nâng cao sức khỏe toàn diện. Vậy, vitamin D có tác dụng gì, đâu là cách duy trì nồng độ vitamin D hiệu quả,… tất cả sẽ được Codeage Việt Nam giải đáp trong bài viết dưới đây. Từ đó giúp bạn hiểu rõ hơn cơ chế tác động của vitamin D, cũng như vì sao loại “vitamin mặt trời” này lại quan trọng với sức khỏe của mỗi người.

Tác dụng của vitamin D

Như đã chia sẻ ở trên vitamin D là khoáng chất mà cơ thể không thể tự tổng hợp nhưng lại có mặt trong nhiều phản ứng sinh hóa quan trọng với cơ thể. Vậy vitamin D có tác dụng gì?

Tác dụng với xương và răng

Vitamin D đóng vai trò then chốt trong việc hình thành và duy trì hệ xương và răng chắc khỏe. Bởi, vitamin D giúp ruột non tăng cường khả năng hấp thu canxi và photpho – hai khoáng chất thiết yếu để xây dựng cấu trúc xương và men răng. Nếu thiếu vitamin D, cơ thể chỉ hấp thu được khoảng 10 – 15% canxi và 60% photpho từ thực phẩm, dẫn đến tình trạng giảm mật độ khoáng xương và nhiều bệnh lý khác như: xương giòn, dễ gãy.

Nhờ khả năng duy trì mật độ khoáng xương, vitamin D giúp phòng ngừa nhiều bệnh lý xương khớp thường gặp ở trẻ em như: còi xương, chậm mọc răng, chân vòng kiềng. Đối với người trưởng thành việc duy trì mật độ khoáng xương lý tưởng không chỉ giúp vận động linh hoạt hơn mà còn hỗ trợ giảm đáng kể nguy cơ loãng xương, thoái hóa khớp và gãy xương do loãng xương. Một nghiên cứu khoa học Effects of Supplemental Vitamin D on Bone Health Outcomes (MS LeBoff et al., 2020, Journal of Bone and Mineral Research) đã chứng minh khả năng tăng khoáng xương của vitamin D.

>>>Tìm hiểu các sản phẩm viên uống vitamin của chúng tôi

Vai trò với hệ miễn dịch

Vitamin D không chỉ giúp xương chắc khỏe mà còn là yếu tố điều hòa quan trọng của hệ miễn dịch giúp bạn duy trì một cơ thể khỏe mạnh. Dưới đây là các cơ chế chính:

• Điều hòa tế bào miễn dịch: Vitamin D gắn vào thụ thể VDR có mặt trên nhiều loại tế bào miễn dịch như T-cell, B-cell và đại thực bào. Nhờ đó, nó điều chỉnh sự trưởng thành và hoạt động của các tế bào này giúp tăng cường khả năng nhận diện – tiêu diệt mầm bệnh. Đồng thời hạn chế phản ứng viêm quá mức gây hại cho cơ thể.

• Giảm nguy cơ nhiễm trùng: Khi được cung cấp đủ lượng vitamin D cần thiết đại thực bào và tế bào biểu mô có thể tổng hợp nhiều peptide kháng khuẩn như cathelicidin (LL-37) và defensin hơn. Đây là “vũ khí tự nhiên” giúp cơ thể tiêu diệt vi khuẩn, virus tại chỗ, đặc biệt ở đường hô hấp. Nhờ cơ chế này, người có đủ vitamin D thường ít mắc cảm cúm, viêm phổi hay nhiễm trùng tái phát.
• Vai trò trong bệnh tự miễn: Vitamin D có khả năng điều chỉnh cân bằng giữa tế bào Th1/Th17 (gây viêm) và Treg (điều hòa miễn dịch). Khi thiếu vitamin D thì sự cân bằng này mất đi dễ khiến hệ miễn dịch tấn công nhầm vào mô lành, làm tăng nguy cơ bệnh mắc tự miễn như: viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ, tiểu đường type 1 hay đa xơ cứng (MS).

Vai trò đối với cơ bắp

Vitamin D không chỉ quan trọng với xương mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức mạnh và chức năng cơ bắp. Việc duy trì nồng độ vitamin D lý tưởng cũng giúp bạn duy trì sức bền, tăng khả năng vận động linh hoạt, nhất là người chơi thể thao hoặc thường xuyên vận động cường độ cao.

• Cân bằng canxi trong cơ: Canxi là khoáng chất thiết yếu cho quá trình co cơ và vitamin D giữ vai trò điều hòa nồng độ canxi nội bào thông qua việc kiểm soát hấp thụ canxi ở ruột và tái hấp thu ở thận. Đồng thời, vitamin D cũng gắn vào thụ thể VDR có mặt trong sợi cơ nhờ đó cơ bắp có đủ nguyên liệu để hoạt động nhịp nhàng.
• Ngăn ngừa yếu cơ: Thiếu vitamin D sẽ dẫn đến rối loạn cân bằng canxi trong tế bào cơ, làm giảm khả năng co rút và gây đau nhức, yếu cơ, đặc biệt là vùng chi dưới (hông, đùi). Đây cũng là lý do người lớn tuổi thiếu vitamin D thường khó đứng dậy, leo cầu thang hoặc đi lại lâu.
• Giảm nguy cơ té ngã: Ở người cao tuổi, bổ sung vitamin D cũng giúp cải thiện trương lực và sức mạnh cơ, từ đó hạn chế té ngã và gãy xương. Cơ chế tác dụng của vitamin D với người lớn tuổi chính là nhờ cải thiện chức năng thần kinh, cơ và hỗ trợ sự ổn định của khung xương bằng cách duy trì mật độ khoáng xương lý tưởng.

Vai trò với tim mạch

Vitamin D không chỉ giúp duy trì hệ xương chắc khỏe mà còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hệ tim mạch thông qua nhiều cơ chế sinh học như: điều hòa huyết áp, bảo vệ mạch máu, giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Cụ thể, cơ chế tác động của vitamin D đến sức khỏe tim mạch như sau:

• Hỗ trợ điều hòa huyết áp: Vitamin D tác động đến hệ renin – angiotensin – aldosterone (RAAS) bằng cách ức chế sản xuất renin. Khi thiếu vitamin D, nồng độ renin tăng cao dẫn đến co mạch, tăng huyết áp và tăng gánh cho tim. Đây cũng là nguyên nhân dẫn tới tình trạng tăng huyết áp và nhiều vấn đề tim mạch khác nếu không được xử lý kịp thời.
• Bảo vệ mạch máu: Vitamin D có đặc tính chống viêm và chống xơ vữa động mạch. Nồng độ đầy đủ giúp giảm sản xuất cytokine tiền viêm (IL-6, TNF-α) và hạn chế quá trình vôi hóa bất thường trong thành mạch, từ đó giữ cho động mạch mềm mại và đàn hồi hơn. Một nghiên cứu trên Atherosclerosis (2019) chỉ ra rằng thiếu vitamin D có liên quan đến viêm nội mạc mạch máu và vôi hóa động mạch, yếu tố nguy cơ chính của bệnh mạch vành.

• Nguy cơ tim mạch khi thiếu vitamin D: Nhiều nghiên cứu dịch tễ cho thấy thiếu vitamin D thường gặp ở bệnh nhân cao huyết áp, suy tim và xơ vữa động mạch. Một số thử nghiệm lâm sàng cho thấy rằng bổ sung vitamin D có thể giúp cải thiện chức năng nội mô và giảm nguy cơ biến cố tim mạch, đặc biệt ở người thiếu hụt nặng. Một nghiên cứu American Journal of Clinical Nutrition (2016) cho thấy bổ sung vitamin D có thể giúp cải thiện huyết áp ở những người thiếu vitamin D một cách đáng kể.

>>>Xem thêm: vitamin d3 k2 có tác dụng gì cho cơ thể

Vai trò với não bộ và sức khỏe tinh thần

Ngoài vai trò với xương và miễn dịch, vitamin D còn tham gia trực tiếp vào hoạt động của hệ thần kinh trung ương, ảnh hưởng đến cảm xúc, trí nhớ và nhận thức.

• Ảnh hưởng đến thần kinh trung ương: Vitamin D gắn vào thụ thể VDR có mặt ở nhiều vùng của não như hải mã, tiểu não và vỏ não. Tại đây, nó tham gia vào quá trình phát triển tế bào thần kinh, biệt hóa và bảo vệ neuron khỏi stress oxy hóa, đồng thời hỗ trợ dẫn truyền tín hiệu thần kinh ổn định.
• Tác động đến serotonin: Vitamin D kích thích hoạt động của enzyme tryptophan hydroxylase 2 (TPH2) trong não – enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp serotonin. Nhờ vậy, vitamin D giúp điều hòa tâm trạng, tăng cảm giác hạnh phúc và giảm lo âu.
• Các vấn đề sức khỏe khi thiếu vitamin D: Người thiếu vitamin D có nguy cơ mắc trầm cảm, suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ và Alzheimer cao hơn. Cơ chế liên quan đến tình trạng viêm mạn tính và suy giảm chức năng neuron khi thiếu hụt vitamin D kéo dài. Đồng thời, cũng ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả dẫn truyền thần kinh, tăng cảm giác căng thẳng, lo âu.

Vai trò với quá trình chống viêm và bệnh mạn tính

Vitamin D tham gia trực tiếp vào quá trình điều hòa phản ứng viêm trong cơ thể, nhờ vậy ảnh hưởng đến sự khởi phát và tiến triển của nhiều bệnh mạn tính.

• Giảm viêm: Vitamin D gắn vào thụ thể VDR trên bạch cầu đơn nhân, đại thực bào và tế bào T từ đó điều chỉnh biểu hiện gen liên quan đến miễn dịch. Nó ức chế sản xuất cytokine tiền viêm (như IL-6, TNF-α) đồng thời tăng cường cytokine chống viêm (như IL-10). Cơ chế này giúp ngăn chặn tình trạng viêm quá mức, bảo vệ mô khỏi tổn thương kéo dài.
• Bệnh hô hấp (hen suyễn, COPD): Ở đường hô hấp, vitamin D kích thích tế bào miễn dịch tạo ra các peptide kháng khuẩn (cathelicidin, defensin), giúp chống lại vi khuẩn và virus gây bệnh. Đồng thời, nó làm giảm tình trạng viêm niêm mạc phế quản, hạn chế co thắt đường thở, nhờ vậy có thể giảm nguy cơ cơn hen hoặc đợt cấp COPD.
• Bệnh chuyển hóa và ung thư: Vitamin D ảnh hưởng đến chuyển hóa glucose thông qua việc điều hòa nồng độ canxi nội bào tại tế bào β tuyến tụy (giúp tiết insulin) và tại mô cơ, mô mỡ (tăng độ nhạy insulin). Điều này giúp giảm nguy cơ kháng insulin và tiểu đường type 2. Ngoài ra, vitamin D còn tham gia kiểm soát vòng đời tế bào: thúc đẩy biệt hóa, kích hoạt chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và hạn chế hình thành mạch máu nuôi khối u. Cơ chế này giúp giảm nguy cơ phát triển một số loại ung thư như đại trực tràng và vú.

Vai trò với thai kỳ và trẻ nhỏ

Vitamin D giữ vai trò quan trọng trong giai đoạn thai kỳ và những năm đầu đời, khi cơ thể mẹ và bé đều cần nguồn dưỡng chất đầy đủ để phát triển khỏe mạnh.

• Phát triển xương và răng của thai nhi: Vitamin D giúp mẹ hấp thu canxi và photpho tốt hơn, từ đó truyền qua nhau thai để thai nhi sử dụng trong quá trình hình thành khung xương và mầm răng. Nhờ vậy, trẻ sinh ra có nền tảng hệ xương chắc khỏe, giảm nguy cơ dị tật hoặc chậm phát triển chiều cao sau này.
• Ngăn ngừa biến chứng thai kỳ: Khi mẹ bầu thiếu vitamin D, cơ thể dễ rơi vào tình trạng rối loạn chuyển hóa canxi và viêm mạn tính. Điều này làm tăng nguy cơ tiền sản giật, tiểu đường thai kỳ và sinh non. Bổ sung đầy đủ vitamin D giúp điều hòa huyết áp, kiểm soát đường huyết và hỗ trợ sự phát triển toàn diện của thai nhi.
• Giảm nguy cơ còi xương bẩm sinh: Trẻ sinh ra từ mẹ thiếu vitamin D dễ bị còi xương bẩm sinh, xương mềm, chậm mọc răng và chậm lớn. Ngược lại, nếu mẹ được bổ sung đầy đủ trong thai kỳ, nồng độ vitamin D truyền sang con đủ để bé phát triển chiều cao tốt hơn và hạn chế biến chứng xương ngay từ những năm đầu đời.

>>>Xem thêm: Tìm hiểu ưu điểm của vitamin d của đức

Nguồn bổ sung vitamin D hiệu quả

Do đó, để giảm thiểu các nguy cơ về sức khỏe thì tốt nhất bạn nên chủ động cung cấp đủ lượng vitamin D mà cơ thể cần thiết bằng cách: tăng cường tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, bổ sung vitamin D từ thực phẩm hoặc viên uống bổ sung vitamin D.

• Ánh nắng mặt trời: Đây là nguồn vitamin D dồi dào, miễn phí và tự nhiên nhất. Khi da tiếp xúc với tia UVB, cơ thể sẽ tổng hợp vitamin D3 trực tiếp mà không cần qua thực phẩm hay viên uống. Chỉ cần tắm nắng hợp lý (10 – 15 phút, 2 – 3 lần/tuần vào buổi sáng hoặc chiều muộn) đã giúp cơ thể duy trì lượng vitamin D cần thiết.
• Thực phẩm giàu vitamin D: Các loại thực phẩm như cá béo (cá hồi, cá thu, cá mòi), trứng (đặc biệt là lòng đỏ), sữa và các sản phẩm từ sữa, nấm phơi nắng… là nguồn bổ sung vitamin D an toàn và tự nhiên. Ưu điểm của nguồn này là khó gây quá liều, dễ dàng kết hợp trong bữa ăn hàng ngày.
• Thực phẩm bổ sung, viên uống vitamin D: Viên uống vitamin D hoặc các chế phẩm bổ sung rất hữu ích cho những đối tượng khó tổng hợp hoặc hấp thu qua da và thức ăn, chẳng hạn như người ít tiếp xúc ánh nắng, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ hoặc bệnh nhân có bệnh lý mạn tính. Tuy nhiên, việc sử dụng cần theo chỉ định của chuyên gia y tế và theo dõi định kỳ nồng độ vitamin D trong máu để tránh nguy cơ thừa và ngộ độc.

Vitamin D giữ vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe, không chỉ trong việc xây dựng hệ xương răng chắc khỏe mà còn góp phần bảo vệ miễn dịch, tim mạch, cơ bắp và trí não. Tuy nhiên, vitamin D chỉ thật sự phát huy hiệu quả khi được bổ sung đủ – đúng – an toàn. Việc cân bằng hợp lý giữa ánh nắng, chế độ dinh dưỡng và bổ sung viên uống theo hướng dẫn chuyên môn sẽ giúp cơ thể tận dụng tối đa lợi ích của “vitamin mặt trời” này, đồng thời tránh được rủi ro do thiếu hụt hoặc dư thừa. Nếu cần bổ sung vitamin D từ thực phẩm chức năng đừng quên tham khảo ý kiến của bác sĩ và khám định kỳ để tránh tình trạng ngộ độc vitamin D.