Những dấu hiệu và tác hại khi bổ sung thừa vitamin D

Thừa vitamin D là một hiện tượng khá hiếm gặp nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe. Khi lượng vitamin D trong cơ thể vượt quá nhu cầu, có thể gây ra tình trạng tăng canxi máu gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thận, tim mạch và hệ xương khớp. Chính vì vậy, việc hiểu rõ về nguyên nhân thừa vitamin D, dấu hiệu thừa vitamin D và đâu là cách khắc phục hiệu quả, an toàn với sức khỏe? Nếu bạn cũng đang muốn tìm hiểu cách khắc phục thừa vitamin D hiệu quả thì đừng bỏ lỡ những chia sẻ dưới đây của Codeage Việt Nam. Việc kiểm soát nồng độ vitamin D trong cơ thể cũng giúp bạn duy trì sức khỏe tốt và chủ động phòng tránh tình trạng ngộ độc, cũng như các tác động tiêu cực khác.

Thừa vitamin D là gì?

Thừa vitamin D (hay còn gọi là ngộ độc vitamin D) là tình trạng cơ thể hấp thụ quá nhiều vitamin D vượt ngưỡng nhu cầu cần thiết của cơ thể. Điều này dẫn đến tình trạng dư thừa vitamin D trong máu, rối loạn chuyển hóa và nhiều tác động tiêu cực khác với sức khỏe.

Bởi, khác với các vitamin tan trong nước có thể đào thải dễ dàng thì vitamin D thuộc nhóm vitamin tan trong chất béo nên cơ thể thường khó đào thải qua hệ bài tiết và dễ tích lũy trong mô mỡ và gan. Khi lượng vitamin D tích tụ quá nhiều, nồng độ canxi trong máu tăng cao (tăng canxi máu) có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như: sỏi thận, vôi hóa mạch máu, rối loạn nhịp tim và suy giảm chức năng các cơ quan khác. Đây là lý do vì sao việc bổ sung vitamin D cần được kiểm soát đúng liều lượng, vừa đảm bảo đáp ứng đủ nhu cầu vitamin D của cơ thể vừa tránh dư thừa vitamin D.

Nguyên nhân gây thừa vitamin D

Phần lớn các trường hợp thừa vitamin D bắt nguồn từ việc bổ sung không đúng cách hoặc quá lạm dụng các sản phẩm bổ sung vitamin D liều cao mà không có sự tham vấn của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến nhất:

• Lạm dụng viên uống vitamin D liều cao: Tự ý sử dụng vitamin D liều lớn trong thời gian dài có thể khiến cơ thể tích lũy quá mức, dẫn đến ngộ độc và tăng canxi máu. Trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung vitamin D liều cao nên tham khảo tư vấn của bác sĩ, bởi nhu cầu vitamin D của mỗi người ở mỗi giai đoạn là khác nhau.
• Kết hợp nhiều nguồn bổ sung cùng lúc: Nhiều người có thói quen sử dụng đồng thời nhiều nguồn bổ sung vitamin D khác nhau mà không kiểm soát được tổng lượng vitamin D bổ sung. Một số thực phẩm sản phẩm bổ sung vitamin D phổ biến như: viên uống đơn chất, sữa công thức tăng cường vitamin D và các loại thực phẩm chức năng tổng hợp,… Từ đó, đẩy tổng lượng vitamin D hấp thụ trong ngày vượt xa nhu cầu của thể, dẫn tới thừa vitamin D và dễ tích tụ tại mô mỡ hoặc gan.

• Điều trị bệnh bằng vitamin D liều cao nhưng không theo dõi: Một số bệnh lý cần vitamin D liều cao như: loãng xương, suy cận giáp,… nhưng lại chưa được quan tâm đúng cách. Ở mỗi giai đoạn điều trị bệnh thì nhu cầu lượng vitamin D của cơ thể cũng sẽ thay đổi. Vì thế, để tránh tình trạng dư thừa vitamin D thì người bệnh cần kiểm tra nồng độ vitamin D và canxi máu định kỳ, sau đó tham vấn bác sĩ chuyên môn để có những điều chỉnh phù hợp.

Ngược lại, thực phẩm tự nhiên và ánh nắng mặt trời hiếm khi gây thừa vitamin D, vì cơ thể có cơ chế tự điều chỉnh để ngăn tổng hợp quá mức. Vì thế, phương pháp bổ sung vitamin D an toàn, hiệu quả nhất mà bạn nên áp dụng là phơi nắng và kết hợp thực phẩm giàu vitamin D trong chế độ dinh dưỡng của bản thân. Hơn nữa, trong thực phẩm giàu vitamin D cũng có nhiều vitamin, khoáng chất cần thiết cho sức khỏe và chất xơ tốt cho hệ tiêu hóa.

>>>Xem thêm: Tìm hiểu nguyên nhân thiếu vitamin d

Ngưỡng an toàn và liều gây ngộ độc

Như chuyên gia Codeage đã chia sẻ ở trên nhu cầu vitamin D của mỗi đối tượng ở mỗi độ tuổi hoặc mỗi giai đoạn sức khỏe sẽ có sự chênh lệch. Theo đó, ngưỡng bổ sung vitamin D an toàn được khuyến nghị theo đối tượng như sau:

• Trẻ <12 tháng: 400 IU/ngày
• Người từ 1 – 70 tuổi: 600 IU/ngày
• Người >70 tuổi: 800 IU/ngày

(nguồn: NIH Office of Dietary Supplements – Vitamin D Fact Sheet).

Và lượng vitamin D bổ sung trong 1 ngày với người  trên 9 tuổi từ 4.000 IU/ngày (100 µg/ngày) được xem là mức tối đa an toàn, không nên vượt quá nếu không có chỉ định y tế. Theo Rizzoli R, et al. “Vitamin D supplementation: upper limit for safety revisited?” Nutrients công bố năm 2020.

Ngộ độc vitamin D (hypervitaminosis D) thường phát sinh khi dùng ≥10.000 IU/ngày trong thời gian dài, dẫn đến tăng canxi máu và các biến chứng liên quan. Vitamin D là vitamin tan trong chất béo, dễ tích lũy trong cơ thể nên khi dư thừa, 25(OH)D tăng quá cao (>150 ng/mL) sẽ dẫn đến tăng canxi máu, gây lắng đọng canxi ở thận, mạch máu, tim. Tuy nhiên, các triệu chứng ngộ độc biểu hiện ra ngoài phụ thuộc vào tổng liều tích lũy và yếu tố cá thể. Nói cách khác ở mỗi người thì các biểu hiện dư thừa vitamin D sẽ biểu hiện ra ngoài theo nhiều cách khác nhau. Theo Stat Pearls – “Vitamin D Toxicity.” công bố năm 2023.

Chú thích về đơn vị: 1 µg vitamin D = 40 IU; vì vậy 100 µg = 4.000 IU. Khi kê toa hoặc đọc nhãn, lưu ý chuyển đổi đúng giữa µg và IU để tránh nhầm lẫn.

Triệu chứng thừa vitamin D

Vậy khi thừa vitamin D cơ thể sẽ xuất hiện những thay đổi nào? Khi bổ sung vitamin D liều cao trong nhiều ngày hoặc vài tuần, cơ thể có thể xuất hiện những triệu chứng sớm báo hiệu tình trạng ngộ độc. Các dấu hiệu này thường liên quan trực tiếp đến tình trạng tăng canxi máu và rối loạn chuyển hóa trong cơ thể.

Triệu chứng thừa vitamin D giai đoạn sớm (xuất hiện sau vài ngày – vài tuần bổ sung liều cao)

• Buồn nôn, nôn ói: Khi vitamin D dư thừa, nồng độ canxi máu tăng cao (tăng canxi máu) sẽ kích thích trực tiếp vùng chemoreceptor trigger zone (CTZ) ở não và niêm mạc dạ dày gây cảm giác buồn nôn và phản xạ nôn.
• Ăn uống kém, chán ăn: Tăng canxi máu làm giảm trương lực cơ dạ dày và thay đổi tiết hormon đường tiêu hóa. Vì thế, người dư thừa vitamin D thường có cảm giác đầy bụng, chậm tiêu dẫn đến mất cảm giác ngon miệng và ăn ít hơn.
• Táo bón hoặc tiêu chảy: Tình trạng dư thừa vitamin D sẽ gây rối loạn điện giải (tăng canxi, thay đổi kali và natri máu) ảnh hưởng trực tiếp đến nhu động ruột. Khi canxi cao, nhu động bị ức chế gây táo bón; ngược lại, một số người lại xuất hiện kích thích ruột nhẹ như tiêu chảy.
• Khát nhiều, tiểu nhiều: Nồng độ canxi cao làm giảm khả năng cô đặc nước tiểu ở ống thận (ức chế tác dụng của ADH – hormon chống bài niệu). Kết quả là thận tăng đào thải nước và canxi gây tiểu nhiều (đa niệu), đồng thời cơ thể mất nước cũng sẽ gây cảm giác khát nước nhiều hơn.

• Mệt mỏi, yếu cơ, nhức đầu: Tăng canxi máu ảnh hưởng đến quá trình khử cực màng tế bào cơ và thần kinh, làm giảm khả năng dẫn truyền xung động gây yếu cơ, nhanh mệt. Ngoài ra, thay đổi áp lực thẩm thấu và lưu lượng máu não có thể gây đau đầu, khiến bạn khó tập trung.
• Cảm giác bồn chồn, dễ cáu gắt: Canxi là chất điều hòa dẫn truyền thần kinh. Khi dư thừa, nó làm rối loạn cân bằng serotonin, dopamine và dẫn truyền thần kinh khác trong não. Hệ quả là người bệnh dễ lo âu, bồn chồn, mất ngủ, thậm chí cáu gắt bất thường.

Triệu chứng thừa vitamin D thời gian dài (sau vài tháng dùng liều cao liên tục)

• Hệ tim mạch: Canxi dư thừa làm rối loạn điện thế màng tế bào cơ tim gây nhịp tim nhanh, loạn nhịp. Đồng thời, canxi lắng đọng ở thành mạch làm vôi hóa động mạch, giảm đàn hồi, tăng nguy cơ tăng huyết áp và bệnh mạch vành.

• Hệ thận: Khi thừa vitamin D trong thời gian dài bạn sẽ phải đối mặt với sỏi thận, giảm chức năng thận, nguy cơ suy thận mạn. Bởi, thận phải tăng đào thải canxi liên tục, lâu dài sẽ hình thành sỏi canxi. Lắng đọng canxi ở ống thận gây viêm và xơ hóa, từ đó làm giảm chức năng thận, thậm chí tiến triển thành suy thận mạn.
• Hệ thần kinh: Dư thừa vitamin D cũng ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần, các triệu chứng thường gặp như: lú lẫn, mất trí nhớ, rối loạn hành vi, có thể hôn mê nếu ngộ độc nặng. Tăng canxi máu ảnh hưởng đến dẫn truyền thần kinh và lưu lượng máu não, gây rối loạn nhận thức, thay đổi tính cách. Trường hợp nặng có thể dẫn đến rối loạn ý thức hoặc hôn mê.

• Hệ cơ – xương: Người thừa vitamin D thời gian dài cũng có thể gặp tình trạng yếu cơ, đau nhức xương. Mặc dù vitamin D thường gắn liền với lợi ích cho xương, nhưng khi quá liều sẽ khiến PTH giảm mạnh, quá trình tái tạo xương bị rối loạn gây đau nhức và yếu cơ kéo dài.
• Mô mềm: Canxi không chỉ lắng đọng ở xương mà còn tích tụ tại các cơ quan mềm. Tình trạng vôi hóa mô mềm này ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng của tim, phổi và hệ tuần hoàn. Từ đó có thể gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng khác với sức khỏe.

Các tác hại và bệnh lý do thừa vitamin D

Thừa vitamin D không chỉ gây tăng canxi máu mà còn kéo theo hàng loạt rối loạn tại nhiều cơ quan trong cơ thể. Những biến chứng này có thể âm thầm tiến triển và trở nên nghiêm trọng nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời.

• • Tổn thương thận: Khi vitamin D dư thừa, ruột hấp thu quá nhiều canxi khiến thận phải hoạt động quá tải để lọc và đào thải lượng canxi dư thừa này. Lâu dần, canxi lắng đọng trong nhu mô thận gây vôi hóa, đồng thời kết tủa tạo thành sỏi. Người bệnh có thể đối mặt với giảm dần chức năng lọc, và trong trường hợp kéo dài, nguy cơ tiến triển thành suy thận mãn tính là rất cao.
  • Bệnh tim mạch: Tăng canxi máu kéo dài khiến canxi lắng đọng bất thường trong thành mạch và van tim làm giảm độ đàn hồi mạch máu. Sự mất cân bằng điện giải (canxi, kali) còn ảnh hưởng trực tiếp đến dẫn truyền điện trong cơ tim, gây rối loạn nhịp. Hậu quả là tăng nguy cơ vôi hóa động mạch, xơ vữa, tăng huyết áp và các biến chứng nghiêm trọng như nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.

• Ảnh hưởng thần kinh – tâm thần: Nồng độ canxi trong máu quá cao làm rối loạn điện thế màng tế bào thần kinh, ảnh hưởng tới dẫn truyền xung động và chức năng tế bào não. Người bệnh dễ xuất hiện các triệu chứng như: lú lẫn, suy giảm trí nhớ ngắn hạn, mất tập trung, thay đổi hành vi và rối loạn cảm xúc. Trường hợp ngộ độc nặng có thể dẫn tới rối loạn ý thức, thậm chí hôn mê do tăng canxi máu cấp tính.

• Tổn thương cơ – xương: Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng việc bổ sung quá nhiều vitamin D lại gây hại cho chính hệ cơ – xương – khớp. Khi dư thừa, vitamin D làm rối loạn quá trình tạo xương và tăng cường hủy xương, khiến người bệnh thường xuyên đau nhức, yếu cơ, mệt mỏi. Nếu tình trạng này kéo dài, mật độ xương giảm thì nguy cơ loãng xương sớm và gãy xương sẽ tăng cao hơn bình thường.

Cách xử lý và phòng ngừa thừa vitamin D

Nếu bạn đang có những triệu chứng của việc dư thừa vitamin D thì có thể áp dụng 4 bước sau để hạn chế ảnh hưởng tiêu cực và phòng ngừa thừa vitamin D trong thời gian dài gồm:

• Ngừng bổ sung vitamin D khi nghi ngờ ngộ độc: Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như buồn nôn, mệt mỏi, tiểu nhiều hay đau nhức xương khớp sau một thời gian dùng vitamin D liều cao, người bệnh cần lập tức ngừng bổ sung vitamin D và các chế phẩm có chứa vitamin này để hạn chế tình trạng tăng canxi máu tiếp tục nặng lên.

• Kiểm tra nồng độ vitamin D và canxi máu: Xét nghiệm 25(OH)D trong máu là tiêu chuẩn vàng để xác định tình trạng thừa vitamin D. Đồng thời, bác sĩ sẽ chỉ định kiểm tra canxi máu và chức năng thận để đánh giá mức độ ảnh hưởng của ngộ độc, từ đó đưa ra hướng điều trị phù hợp.
• Điều trị y tế theo chỉ định bác sĩ: Trong trường hợp ngộ độc nặng, người bệnh có thể cần điều trị bằng truyền dịch, thuốc lợi tiểu hoặc corticosteroid để hạ canxi máu. Một số trường hợp nghiêm trọng phải nhập viện để theo dõi và điều chỉnh điện giải. Việc điều trị tuyệt đối phải tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

Để tránh nguy cơ ngộ độc vitamin D, mỗi người nên bổ sung đúng theo liều khuyến nghị hàng ngày (RDA), không tự ý dùng liều cao kéo dài nếu không có chỉ định. Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người phải bổ sung vitamin D trong thời gian dài cần tái khám và xét nghiệm định kỳ để kiểm soát nồng độ vitamin D và canxi trong máu.

>>>Xem thêm: Bài viết chi tiết vitamin d có tác dụng gì

Thừa vitamin D cũng nguy hiểm không kém tình trạng thiếu hụt, bởi nó có thể dẫn đến rối loạn chuyển hóa, tổn thương thận, tim mạch và nhiều cơ quan khác. Vì vậy, việc bổ sung vitamin D cần được thực hiện một cách hợp lý, khoa học và đúng liều lượng. Tốt nhất, mỗi người nên theo dõi nồng độ vitamin D trong máu, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung. Bởi, chủ động kiểm soát liều lượng chính là chìa khóa để phát huy lợi ích của vitamin D mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe lâu dài.